Binnenhavens als anker voor circulaire transitie

Binnenhavens spelen daarin een verrassend strategische rol, maar worden nog onderbenut (locaties aan het water worden te weinig of verkeerd gebruikt), ondergewaardeerd (te weinig politieke en ondernemersaandacht) en onderdrukt (woningbouw zet binnenhavens onder druk en burgers willen geen industrie). Daarom hebben wij met Stec groep en Ginder een manifest opgesteld (https://stadszaken.nl/artikel/7180/binnenhavens-onmisbaar-voor-circulaire-economie) en werken we met overheden, ondernemers en belangrijke stakeholders aan langjarig onderzoek over binnenhavens als anker voor circulaire transitie. Als knooppunten tussen water, weg en spoor, én als nabijgelegen hubs voor regionale industrie, kunnen binnenhavens uitgroeien tot de motoren van een circulaire economie die lokaal verankerd is en nationaal schaalbaar. Met ons onderzoek willen we dit concreet, tastbaar en zichtbaar maken.

We schetsen zeven toekomstbeelden die laten zien hoe binnenhavens zich kunnen ontwikkelen tot cruciale schakels in de circulaire delta van 2035. Elk toekomstbeeld vraagt om samenwerking tussen gemeenten en provincies, ondernemers, Rijkswaterstaat, omgevingsdiensten, waterschappen, gebiedsontwikkelaars en kennisinstellingen. Samen vormen ze een inspirerend palet aan richtingen om samen verder te verkennen. We geven voorbeelden van hoe Fontys en andere kennisinstellingen vanuit het MBO-HBO-WO hierin vanuit onderwijs en onderzoek een waardevolle bijdrage kunnen leveren. Dit gebeurt vanuit campussen binnen de diverse havennetwerken in Nederland. Met name de Port of Zwolle, Havennetwerk Fryslân en Blueports in Limburg erkennen net als onze zeehavens en Moerdijk dat tempoversnelling nodig is. Provincies als Limburg, Zuid-Holland, Overijssel, Gelderland en Noord-Brabant investeren ook steeds meer in deze havennetwerken.

Wij hebben al ruim vier jaar ervaring met het werken vanuit de Campus W-A meets students in de industriehaven Willem-Alexander in Roermond. De campus is een toonbeeld van hoe praktijkgericht onderzoek bijdraagt aan het hoger onderwijs en aan maatschappelijke opgaven. In de periode 2021-2025 voerden vijftig studenten twaalf projecten uit, gekoppeld aan imago, crossovers/energie, gebouwverduurzaming, hoogwater/circulaire kade en menselijk kapitaal. Tweehonderd studenten maakten kennis met Willem-Alexander; tien vonden hierdoor een stage- of afstudeerplek en één werk. En we gaan door. Graag met u.

1. De binnenhaven als circulaire consolidatiehub

In een circulaire economie worden materiaalstromen niet langer versnipperd verwerkt, maar slim gebundeld. Binnenhavens kunnen uitgroeien tot verzamelpunten voor hoogwaardige reststromen zoals bouw- en sloopmateriaal, plastics, biomassa en e-waste. Door multimodale ontsluiting kunnen deze stromen efficiënt worden vervoerd naar verwerkers of regionale maakbedrijven.

Gemeenten en provincies kunnen dit stimuleren via ruimtelijke kaders en vergunningen, terwijl ondernemers investeren in sorteer- en voorbewerkingsfaciliteiten. Voor studenten en onderzoekers biedt dit een levend laboratorium voor logistieke optimalisatie, materiaalinnovatie, business model innovation, ketensamenwerking en publiek-private samenwerking om dit allemaal binnen het gebied te organiseren.

2. De haven als circulair energieknooppunt

De energietransitie en de circulaire economie raken elkaar steeds vaker. Binnenhavens kunnen plekken worden waar lokale energieopwekking, batterijopslag, walstroom en restwarmte-uitwisseling samenkomen. Denk aan terminals die hun daken volleggen met zonnepanelen, of clusters waar restwarmte van een recyclingbedrijf wordt gebruikt door een nabijgelegen logistieke dienstverlener.

Rijkswaterstaat en netbeheerders spelen een sleutelrol in het versterken van de energie-infrastructuur. Onderwijsinstellingen kunnen studenten betrekken bij het ontwerpen van slimme energiesystemen en het monitoren van verbruik en teruglevering, inclusief slimme betaal- en verrekensystemen.

3. Circulaire maak- en reparatie-ecosystemen langs het water

De regio Eindhoven laat zien hoe sterk de vraag naar reparatie, refurbishment en remanufacturing groeit. Binnenhavens kunnen deze activiteiten faciliteren door ruimte te bieden aan circulaire maakbedrijven die profiteren van watergebonden logistiek en nabijheid tot hightech clusters.

Ontwikkelaars kunnen inzetten op gemengde haventerreinen waar logistiek, lichte industrie en circulaire maakactiviteiten elkaar versterken. Voor hogescholen ontstaat een kans om studenten te laten werken aan real life vraagstukken rond modulair ontwerp, levensduurverlenging, ketensamenwerking, verdien-, financieringsmodellen en business modellen.

4. Digitalisering als versneller van circulaire logistiek

Een circulaire economie vraagt om transparantie: waar komt een materiaal vandaan, wat is de kwaliteit, en waar kan het opnieuw worden ingezet? Binnenhavens kunnen digitale regisseurs worden door dataplatforms, materiaalpaspoorten en track and trace systemen te integreren in hun logistieke processen.

Ondernemers profiteren van betere planningen en minder lege kilometers, terwijl overheden meer grip krijgen op materiaalstromen. Onderzoekers en studenten kunnen experimenteren met digital twins en algoritmes die vraag en aanbod van secundaire materialen realtime matchen.

5. Binnenhavens als uitvoerders van de nationale circulaire strategie

De nationale circulaire doelen voor 2030 en 2050 zijn ambitieus, maar de uitvoering vindt plaats in regio’s en steden en gaat te traag en te stroperig. Binnenhavens kunnen fungeren als concrete implementatieplekken van het Nationaal Programma Circulaire Economie. Provincies kunnen regionale circulaire strategieën koppelen aan havenontwikkeling, terwijl gemeenten vergunningen en gebiedsvisies afstemmen op circulaire bedrijvigheid. Rijkswaterstaat kan knelpunten in de vaarwegen en het transport helpen oplossen. Omgevingsdiensten kunnen regelgeving rond de afvalstatus afstemmen op de ontwikkelingen in de markt. Kennisinstellingen kunnen beleidsmakers ondersteunen met impactmetingen en scenario onderzoek, waarbij studenten hun verbeeldingskracht kunnen loslaten op toekomstbeelden.

6. De circulaire haven als leer- en werkplaats

De circulaire transitie vraagt om nieuwe vaardigheden: van sorteren en remanufacturing tot datagedreven logistiek en energiemanagement. Binnenhavens kunnen uitgroeien tot leeromgevingen waar mbo-, hbo- en wo-studenten in doorlopende leerlijnen samenwerken met publieke en private partijen aan echte circulaire vraagstukken. Denk aan campussen, werkplaatsen zoals in Roermond, waar studenten meewerken aan het optimaliseren van materiaalstromen, het ontwerpen van circulaire producten, het testen van nieuwe energietechnieken of het optimaliseren van (gemeentelijke) gebiedsontwikkelingsprocessen, ontwikkelen van functie- en competentieprofielen, het tastbaar maken van de waarde van een binnenhaven door het vertellen van rijke verhalen. Voor ondernemers en gemeenten biedt dit toegang tot talent en innovatiekracht; voor onderwijsinstellingen een kans om curricula te vernieuwen.

7. Circulariteit als strategische levenslijn voor binnenhavens

Veel binnenhavens staan voor strategische keuzes. De logistieke sector consolideert, automatisering verandert werkprocessen en internationale handelsstromen verschuiven. Circulariteit biedt een kans om relevantie en toekomstbestendigheid te versterken.

Binnenhavens die zich profileren als circulaire hubs kunnen nieuwe bedrijvigheid aantrekken, hun license to operate versterken en een onderscheidende positie innemen in regionale economieën. Dit vraagt om visie van havenbedrijven, investeringsbereidheid van ondernemers en een faciliterende rol van overheden. Studenten brengen frisse ideeën in voor business cases op bedrijfs- en ketenniveau en value cases op gebiedsniveau.

Naar een circulaire delta: samenwerken aan de haven van morgen

De zeven toekomstbeelden laten zien dat binnenhavens veel meer kunnen zijn dan logistieke schakels. Ze kunnen uitgroeien tot plekken waar materiaalstromen worden gebundeld, energie wordt gedeeld, producten worden hersteld, data wordt benut en mensen worden opgeleid voor de economie van morgen.

De sleutel ligt in samenwerking. Gemeenten en provincies bepalen de ruimtelijke en beleidsmatige randvoorwaarden. Ondernemers brengen innovatie en investeringskracht. Rijkswaterstaat zorgt voor een veilige, duurzame infrastructuur. Ontwikkelaars creëren ruimte voor nieuwe bedrijvigheid en kennisinstellingen brengen onderzoek, talent en verbeeldingskracht. Samen kunnen wij de binnenhavens van Nederland transformeren tot krachtige motoren van de circulaire transitie — en daarmee van een toekomstbestendige, concurrerende en duurzame economie.

Betrek het MBO-HBO-WO onderwijs bij de ontwikkeling van uw haven(netwerk). Want als we de rol van binnenhavens gaan vergroten, en dat gaan we, dan moeten onze studenten daar willen en kunnen werken. Daarom brengen we ze naar de binnenhavens om te ervaren hoe woest aantrekkelijk deze gebieden zijn.

Door Dankeld Vanmeenen en Cees-Jan Pen, lectoraat duurzame stedelijke transformatie